ΓΙΑΝΝΕ ΣΑΝΤΑΝΣΚΙ
King of Pirin
Ο Γιάννε Ιβάνοβ Σαντάνσκι γεννήθηκε στο χωριό Βλάχι, της περιοχής Μέλνισκο (Μελένικου), στη Μακεδονία του Πιρίν, στις 28 Μαΐου του 1872. Σκοτώθηκε από Βούλγαρους Βερχοβιστές (ονομάστηκαν έτσι από το Βερχόβεν, δηλ. ανώτατο κομιτάτο το οποίο δημιουργήθηκε στη Σόφια από Βούλγαρους εθνικιστές με σκοπό να διασπάσουν την ενότητα του Μακεδονικού λαού) στο μοναστήρι του Ρόζεν, κοντά στο Μέλνικ, στις 22 Απριλίου του 1915. Επιφανής Μακεδόνας επαναστάτης και καθοδηγητής του ΤΜΟΡΟ (Τάινα Μακεντόνσκα Οντρίνσκα Ρεβολουτσιονάρνα Οργκανιζάτσια – Μυστική Μακεδονική Αδριανουπολιτική Επαναστατική Οργάνωση). Τελευταίος διάδοχος του Γκότσε Ντέλτσεβ. Διάσημος καθοδηγητής και οργανωτικό μέλος του μακεδονικού εθνικοαπελευθερωτικού κινήματος της Μακεδονίας του Πιρίν. Γνωστός και ως «Πιρίνσκι τσαρ» («βασιλιάς του Πιρίν»). Ο πατέρας του Ιβάν συμμετείχε – σαν σημαιοφόρος – στη γνωστή εξέγερση της Κρέσνας, όταν ο Γιάννε ήταν έξι χρονών, και μαζί με άλλους Μακεδόνες φυγάδες πήγε στην Ντούπνιτσα, το σημερινό Στάνκε Ντιμιτρόβ στη Μακεδονία του Πιρίν, η οποία αυτό το διάστημα βρισκόταν στην επικράτεια του νεοϊδρυμένου βουλγαρικού κράτους. Εδώ ο Γιάννε μαθήτευσε στο Δημοτικό σχολείο και στις πρώτες τάξεις του Γυμνασίου. Αργότερα υπηρέτησε τη στρατιωτική του θητεία στο Κιουνστεντίλ. Στην Ντούπνιτσα ο Γιάννε Σαντάνσκι έρχεται σε επαφή με τις σοσιαλιστικές ιδέες. Μεταξύ των άλλων έκανε παρέα με τον Δήμο Χατζηντίμοβ. Έτσι γίνεται ηγετικό στέλεχος του ΤΜΟΡΟ.
«Εμείς αγωνιζόμαστε η Μακεδονία να γίνει αυτόνομη, ανεξάρτητη, ελεύθερη χώρα.
Η Μακεδονία στους Μακεδόνες»
Ο Γιάννε Σαντάνσκι ήταν ο βοεβόδας του Μέλνικ. Από το 1987 ήταν διοργανωτής και βασικός καθοδηγητής του σερραϊκού επαναστατικού τομέα. Από το 1899 είναι στενός συνεργάτης του Γκότσε Ντέλτσεβ. Τον Απρίλιο του 1901 με την τσέτα του (ομάδα) πολέμησε στις Σέρρες ενάντια σε Τούρκους εγκληματίες και σε πληρωμένους Βερχοβιστές. Μαζί με τους καπετάνιους Σάββα Μιχαήλοβ Γιοσήφοβ, Χρίστο Τσερνοπέεβ και το γνωστό δάσκαλο Κ’ρσο Ασένοβ, μετέπειτα βοεβόδα, ο Γιάννε είχε τον καθοδηγητικό ρόλο στην απαγωγή της Αμερικανίδας ιεραποστόλου Έλενα Στόουν, στις 21 Αυγούστου 1901. Για την απελευθέρωσή της το ΤΜΟΡΟ τότε ζητούσε από τις τουρκικές αρχές 14.000 χρυσές λίρες. Αλλά και μόνο αυτή η δράση του έδωσε πλατιά αναγνώριση και διασημότητα σ’ ολόκληρη τη Μακεδονία.
«Εμείς δεν αγωνιζόμαστε για βουλγαρική Μακεδονία,
αλλά για τη Μακεδονία των Μακεδόνων,
ελεύθερη από την τυραννία»
Ο Γιάννε Σαντάνσκι για μεγάλο χρονικό διάστημα διατέλεσε πρόεδρος στο σερραϊκό τμήμα του κομιτάτου του ΤΜΟΡΟ. Όπως και ο Γκότσε Ντέλτσεβ ήταν ενάντια στη βιαστική λύση για την έναρξη της επανάστασης του Ίλιντεν, στο συνέδριο της Θεσσαλονίκης (4 Μαΐου 1903, στη Μπάνιτσα Σερρών) γίνεται βασικός καθοδηγητής των αριστερών του ΤΜΟΡΟ, προωθώντας τη στρατηγική για διαρκή εξέγερση. Ήταν επίσης το ίδιο άκαμπτος και αμετάκλητος εχθρός της παρέμβασης των βαλκανικών κρατών και των ευρωπαϊκών δυνάμεων στο μακεδονικό εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα.
Ο Γιάννε Σαντάνκσι πήρε δραστήρια μέρος στην εξέγερση του Ίλιντεν, και παρότρυνε τον πληθυσμό να συσπειρωθεί μαζί του για να μην χάσουν γρήγορα τη δύναμή τους. Τα χωριά υποστήριζε είναι η πιο σίγουρη βάση για την επιτυχία της επανάστασης και το διακήρυττε και το 1903.
Σαν αντιπρόσωπος του σερραϊκού επαναστατικού τομέα ο Γιάννε Σαντάνσκι συμμετείχε στο συνέδριο της Ρίλας, τον Οκτώβριο του 1905, εισηγούμενος την αυτοτέλεια του μακεδονικού εθνικοαπελευθερωτικού κινήματος. Από το όνομά λοιπόν, σ’ αυτό το συνέδριο, οι σύντροφοί του επονομάστηκαν Σαντανκιστές και ο σαντανκισμός έγινε πλέον ορολογία για το εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα, έννοια που εκπροσωπούσε τις πιο προοδευτικές επιδιώξεις και στόχους για την απελευθέρωση της Μακεδονίας. Ο γνωστότερος ιδεολόγος του σαντανκισμού ήταν ο Ντίμο Χατζηντίμοβ.
Ο Γιάννε Σαντάνσκι παρακολουθεί την επανάσταση των Νεοτούρκων το 1908 και επιμένει να υποστηρίζει την κρατική αυτονομία της Μακεδονίας με σχολεία στη γλώσσα του λαού και αγροτική μεταρρύθμιση προς τα συμφέροντα της μακεδονικής επαρχίας.
Τον Απρίλιο του 1909 πάλι σε συνεργασία με τις τσέτες των Μακεδόνων βοεβόδων Τεοντόρ Πανίτσα, Αλεξάντερ Μποΐνοβ, Χρίστο Τσερνονοπέεβ και Τάσκο Σπάσοβ-Σέρσκι, κινήθηκε στους αντεπαναστάτες της πύλης του Αμπντούλ Χαμίτ του Β΄.
Όμως με την επιτυχή άμυνα του υπάρχοντος κατεστημένου, η δική του στάση ενάντια στους Νεότουρκους δυνάμωσε ακόμη περισσότερο, από την άλλη δε μεριά επικήρυξε τους πληρωμένους φονιάδες του, σαν τον πιο επικίνδυνο εχθρό των μεγαλοϊδεατικών βουλγαρικών επιδιώξεων.
Το πρώτο δεκαήμερο του Αυγούστου του 1909 ο Γιάννε Σαντάνσκι συμμετείχε στη Θεσσαλονίκη στο ιδρυτικό συνέδριο του εθνικού ομοσπονδιακού κόμματος. Μετά την ανεπιτυχή επίθεση τον Σεπτέμβριο του 1908, οι πληρωμένοι δολοφόνοι ξαναπροσπάθησαν να τον σκοτώσουν στις 15 Αυγούστου του 1909, αλλά κατάφεραν μόνο να τον τραυματίσουν.
Στο ενδιάμεσο διάστημα οι Νεότουρκοι άρχισαν σταδιακά να απαιτούν την υποταγή του μακεδονικού λαού και από το καλοκαίρι του 1910 οι σχέσεις τους με τον Γιάννε Σαντάνσκι χαλάνε ολοκληρωτικά. Συμμετέχει στον πρώτο Βαλκανικό πόλεμο με τους ένοπλους αγωνιστές του ενάντια στους Τούρκους.
Αργότερα ο ίδιος ο Γιάννε Σαντάνσκι σχεδίασε τον φόνο του τσάρου Φερδινάνδου. Όμως καθ’ οδόν από το Μέλνικ προς το Νευροκόπ, κοντά στο μοναστήρι Ροζένσκιοτ, οι πληρωμένοι φονιάδες του τσάρου τον περικυκλώνουν σε ενέδρα και τον σκοτώνουν στη γενέτειρά του το Πιρίν. Έτσι τελειώνει τη θυελλώδη ζωή του ο μεγάλος θρυλικός Μακεδόνας επαναστάτης. Το όνομά του και η ζωή του είναι χιλιοτραγουδισμένα σε πολλά μακεδονικά δημοτικά τραγούδια.
(Από το περιοδικό «ΛΟΖΑ», τεύχος 7, Μάιος 2003, σελ. 2-3)
King of Pirin
Ο Γιάννε Ιβάνοβ Σαντάνσκι γεννήθηκε στο χωριό Βλάχι, της περιοχής Μέλνισκο (Μελένικου), στη Μακεδονία του Πιρίν, στις 28 Μαΐου του 1872. Σκοτώθηκε από Βούλγαρους Βερχοβιστές (ονομάστηκαν έτσι από το Βερχόβεν, δηλ. ανώτατο κομιτάτο το οποίο δημιουργήθηκε στη Σόφια από Βούλγαρους εθνικιστές με σκοπό να διασπάσουν την ενότητα του Μακεδονικού λαού) στο μοναστήρι του Ρόζεν, κοντά στο Μέλνικ, στις 22 Απριλίου του 1915. Επιφανής Μακεδόνας επαναστάτης και καθοδηγητής του ΤΜΟΡΟ (Τάινα Μακεντόνσκα Οντρίνσκα Ρεβολουτσιονάρνα Οργκανιζάτσια – Μυστική Μακεδονική Αδριανουπολιτική Επαναστατική Οργάνωση). Τελευταίος διάδοχος του Γκότσε Ντέλτσεβ. Διάσημος καθοδηγητής και οργανωτικό μέλος του μακεδονικού εθνικοαπελευθερωτικού κινήματος της Μακεδονίας του Πιρίν. Γνωστός και ως «Πιρίνσκι τσαρ» («βασιλιάς του Πιρίν»). Ο πατέρας του Ιβάν συμμετείχε – σαν σημαιοφόρος – στη γνωστή εξέγερση της Κρέσνας, όταν ο Γιάννε ήταν έξι χρονών, και μαζί με άλλους Μακεδόνες φυγάδες πήγε στην Ντούπνιτσα, το σημερινό Στάνκε Ντιμιτρόβ στη Μακεδονία του Πιρίν, η οποία αυτό το διάστημα βρισκόταν στην επικράτεια του νεοϊδρυμένου βουλγαρικού κράτους. Εδώ ο Γιάννε μαθήτευσε στο Δημοτικό σχολείο και στις πρώτες τάξεις του Γυμνασίου. Αργότερα υπηρέτησε τη στρατιωτική του θητεία στο Κιουνστεντίλ. Στην Ντούπνιτσα ο Γιάννε Σαντάνσκι έρχεται σε επαφή με τις σοσιαλιστικές ιδέες. Μεταξύ των άλλων έκανε παρέα με τον Δήμο Χατζηντίμοβ. Έτσι γίνεται ηγετικό στέλεχος του ΤΜΟΡΟ.
«Εμείς αγωνιζόμαστε η Μακεδονία να γίνει αυτόνομη, ανεξάρτητη, ελεύθερη χώρα.
Η Μακεδονία στους Μακεδόνες»
Ο Γιάννε Σαντάνσκι ήταν ο βοεβόδας του Μέλνικ. Από το 1987 ήταν διοργανωτής και βασικός καθοδηγητής του σερραϊκού επαναστατικού τομέα. Από το 1899 είναι στενός συνεργάτης του Γκότσε Ντέλτσεβ. Τον Απρίλιο του 1901 με την τσέτα του (ομάδα) πολέμησε στις Σέρρες ενάντια σε Τούρκους εγκληματίες και σε πληρωμένους Βερχοβιστές. Μαζί με τους καπετάνιους Σάββα Μιχαήλοβ Γιοσήφοβ, Χρίστο Τσερνοπέεβ και το γνωστό δάσκαλο Κ’ρσο Ασένοβ, μετέπειτα βοεβόδα, ο Γιάννε είχε τον καθοδηγητικό ρόλο στην απαγωγή της Αμερικανίδας ιεραποστόλου Έλενα Στόουν, στις 21 Αυγούστου 1901. Για την απελευθέρωσή της το ΤΜΟΡΟ τότε ζητούσε από τις τουρκικές αρχές 14.000 χρυσές λίρες. Αλλά και μόνο αυτή η δράση του έδωσε πλατιά αναγνώριση και διασημότητα σ’ ολόκληρη τη Μακεδονία.
«Εμείς δεν αγωνιζόμαστε για βουλγαρική Μακεδονία,
αλλά για τη Μακεδονία των Μακεδόνων,
ελεύθερη από την τυραννία»
Ο Γιάννε Σαντάνσκι για μεγάλο χρονικό διάστημα διατέλεσε πρόεδρος στο σερραϊκό τμήμα του κομιτάτου του ΤΜΟΡΟ. Όπως και ο Γκότσε Ντέλτσεβ ήταν ενάντια στη βιαστική λύση για την έναρξη της επανάστασης του Ίλιντεν, στο συνέδριο της Θεσσαλονίκης (4 Μαΐου 1903, στη Μπάνιτσα Σερρών) γίνεται βασικός καθοδηγητής των αριστερών του ΤΜΟΡΟ, προωθώντας τη στρατηγική για διαρκή εξέγερση. Ήταν επίσης το ίδιο άκαμπτος και αμετάκλητος εχθρός της παρέμβασης των βαλκανικών κρατών και των ευρωπαϊκών δυνάμεων στο μακεδονικό εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα.
Ο Γιάννε Σαντάνκσι πήρε δραστήρια μέρος στην εξέγερση του Ίλιντεν, και παρότρυνε τον πληθυσμό να συσπειρωθεί μαζί του για να μην χάσουν γρήγορα τη δύναμή τους. Τα χωριά υποστήριζε είναι η πιο σίγουρη βάση για την επιτυχία της επανάστασης και το διακήρυττε και το 1903.
Σαν αντιπρόσωπος του σερραϊκού επαναστατικού τομέα ο Γιάννε Σαντάνσκι συμμετείχε στο συνέδριο της Ρίλας, τον Οκτώβριο του 1905, εισηγούμενος την αυτοτέλεια του μακεδονικού εθνικοαπελευθερωτικού κινήματος. Από το όνομά λοιπόν, σ’ αυτό το συνέδριο, οι σύντροφοί του επονομάστηκαν Σαντανκιστές και ο σαντανκισμός έγινε πλέον ορολογία για το εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα, έννοια που εκπροσωπούσε τις πιο προοδευτικές επιδιώξεις και στόχους για την απελευθέρωση της Μακεδονίας. Ο γνωστότερος ιδεολόγος του σαντανκισμού ήταν ο Ντίμο Χατζηντίμοβ.
Ο Γιάννε Σαντάνσκι παρακολουθεί την επανάσταση των Νεοτούρκων το 1908 και επιμένει να υποστηρίζει την κρατική αυτονομία της Μακεδονίας με σχολεία στη γλώσσα του λαού και αγροτική μεταρρύθμιση προς τα συμφέροντα της μακεδονικής επαρχίας.
Τον Απρίλιο του 1909 πάλι σε συνεργασία με τις τσέτες των Μακεδόνων βοεβόδων Τεοντόρ Πανίτσα, Αλεξάντερ Μποΐνοβ, Χρίστο Τσερνονοπέεβ και Τάσκο Σπάσοβ-Σέρσκι, κινήθηκε στους αντεπαναστάτες της πύλης του Αμπντούλ Χαμίτ του Β΄.
Όμως με την επιτυχή άμυνα του υπάρχοντος κατεστημένου, η δική του στάση ενάντια στους Νεότουρκους δυνάμωσε ακόμη περισσότερο, από την άλλη δε μεριά επικήρυξε τους πληρωμένους φονιάδες του, σαν τον πιο επικίνδυνο εχθρό των μεγαλοϊδεατικών βουλγαρικών επιδιώξεων.
Το πρώτο δεκαήμερο του Αυγούστου του 1909 ο Γιάννε Σαντάνσκι συμμετείχε στη Θεσσαλονίκη στο ιδρυτικό συνέδριο του εθνικού ομοσπονδιακού κόμματος. Μετά την ανεπιτυχή επίθεση τον Σεπτέμβριο του 1908, οι πληρωμένοι δολοφόνοι ξαναπροσπάθησαν να τον σκοτώσουν στις 15 Αυγούστου του 1909, αλλά κατάφεραν μόνο να τον τραυματίσουν.
Στο ενδιάμεσο διάστημα οι Νεότουρκοι άρχισαν σταδιακά να απαιτούν την υποταγή του μακεδονικού λαού και από το καλοκαίρι του 1910 οι σχέσεις τους με τον Γιάννε Σαντάνσκι χαλάνε ολοκληρωτικά. Συμμετέχει στον πρώτο Βαλκανικό πόλεμο με τους ένοπλους αγωνιστές του ενάντια στους Τούρκους.
Αργότερα ο ίδιος ο Γιάννε Σαντάνσκι σχεδίασε τον φόνο του τσάρου Φερδινάνδου. Όμως καθ’ οδόν από το Μέλνικ προς το Νευροκόπ, κοντά στο μοναστήρι Ροζένσκιοτ, οι πληρωμένοι φονιάδες του τσάρου τον περικυκλώνουν σε ενέδρα και τον σκοτώνουν στη γενέτειρά του το Πιρίν. Έτσι τελειώνει τη θυελλώδη ζωή του ο μεγάλος θρυλικός Μακεδόνας επαναστάτης. Το όνομά του και η ζωή του είναι χιλιοτραγουδισμένα σε πολλά μακεδονικά δημοτικά τραγούδια.
(Από το περιοδικό «ΛΟΖΑ», τεύχος 7, Μάιος 2003, σελ. 2-3)
